طرحکلی برنامه‌ای است برای داستانی که هنوز ننوشته‌اید. این یک قرارداد نیست. کارش این است که شما را تا انتهای پیشنویس برساند؛ با ساختاری دست‌نخورده، تنشی رو به افزایش، و میانه‌ای که هنوز سر پاست. بیشتر رمانهای نیمه‌کاره‌ای که کنار گذاشته میشوند، در صفحه‌ی اول شکست نمی‌خورند؛ شکستشان معمولاً جایی در میانه اتفاق می‌افتد، وقتی نویسنده راهش را گم میکند. طرحکلی همان چیزی است که به شما کمک میکند اول جاده را بسازید.
این راهنما توضیح میدهد که چگونه برای یک رمان طرحکلی بنویسید: چقدر برنامه‌ریزی واقعاً نیاز دارید، کدام ساختارها ارزش یادگیری دارند، و چطور یک ساختار را به برنامه‌ای کاربردی تبدیل کنید که بتوانید از روی آن بنویسید.
طرح‌ریز، بداهه‌نویس، یا هر دو؟
نویسندگان معمولاً خود را در یکی از دو دسته جای می‌دهند. طرحریزها پیش از نوشتن، کتاب را برنامه‌ریزی میکنند — شخصیتها، نقاط عطف، و اغلب نقشه‌ای صحنه‌به‌صحنه. بداهه‌نویس‌ها (کسانی که «با شهود می‌نویسند») با یک ایده اولیه شروع میکنند و داستان را در حین نوشتن کشف میکنند.
هر دو رمانهای تمام‌شده‌ای به وجود می‌آورند. پاسخ صادقانه به «کدام بهتر است» این است: هر کدام که شما را به انتها برساند. در عمل، تقریباً همه ترکیبی هستند — plantser — که به اندازهای برنامه‌ریزی میکنند که احساس امنیت کنند و به اندازهای هم باز می‌گذارند که غافلگیر شوند.
اگر پیشنویسهای نیمه‌کاره پشت سرتان دارید، این معمولاً نشانه‌ای است که باید بیشتر طرحکلی بنویسید، نه کمتر. برنامه‌ریزی برای چرخش‌های اصلی، ارزانترین بیمه در برابر میانهی سست‌وسستی است که بیشتر رمانهای اول را از پا در می‌آورد.
از پایان شروع کنید
پیش از انتخاب روش، دو چیز را بدانید: داستان کجا تمام میشود، و شخصیت اصلی چه می‌خواهد. پایان، مقصدی است که هر ضربان به سمتش هدایت میشود. خواسته، موتور محرکه است — دلیلی که شخصیت را وادار میکند در طول داستان به پیش برود.
لازم نیست صحنهی پایانی را کلمه‌به‌کلمه بدانید. باید شکل راه‌حل را بدانید: آیا شخصیت به آنچه می‌خواست می‌رسد، به چیزی که نیاز داشت می‌رسد، یا هر دو را از دست میدهد؟ از آن به عقب طرحکلی بنویسید و میانه دیگر یک خلأ نخواهد بود.
یک ساختار انتخاب کنید
ساختار، اسکلتی قابل استفاده‌ی مجدد است که نشان میدهد لحظه‌های بزرگ کجا قرار می‌گیرند. ملزم به هیچ‌کدام از آن‌ها نیستید، اما دانستن یکی از آن‌ها فهرستی در اختیارتان می‌گذارد که وقتی گیر کردید به کارتان بیاید. چهار مورد که ارزش دانستن دارند:
| ساختار | مناسب برای | چه چیزی به شما میدهد |
|---|---|---|
| سه‌پرده‌ای | کسانی که اولین بار طرحکلی می‌نویسند | ساده‌ترین چارچوب: شروع، رویارویی، حل‌وفصل، با دو نقطه‌ی عطف میان آن‌ها |
| Save the Cat | طرح‌ریزهایی که جزئیات می‌خواهند | ۱۵ ضربان نام‌گذاری‌شده در سه پرده، با ریتم و تنش از پیش تعبیه‌شده |
| هفتنقطه | نویسندگانی که روی ریتم تمرکز دارند | چرخش‌های داستانی و نقاط فشار که تنش را میان لحظه‌های بزرگ اجباری میکنند |
| دانه‌برف | برنامه‌ریزان روش‌مند | یک فرآیند، نه یک شکل: از یک جمله به یک پاراگراف، سپس صفحات، سپس فهرست صحنهها |
ساختار سه‌پرده‌ای داستان را به شروع، رویارویی و حل‌وفصل تقسیم میکند. یک رویداد محرک در پایان پرده‌ی اول، شخصیت اصلی را از دنیای عادی‌اش بیرون می‌راند؛ یک نقطه‌ی عطف، میانهی طولانی را آغاز میکند؛ و اوج داستان آن را به سرانجام می‌رساند.
Save the Cat سه پرده را به پانزده ضربان گسترش میدهد — تصویر آغازین، کاتالیزور، نقطه‌ی میانی، همه‌چیز از دست رفته، فینال، و دیگران — تا میانه از پیش به صحنه‌هایی تقسیم شود که هر کدام وظیفه‌ای مشخص دارند.
ساختار هفتنقطه داستان را بر محور چرخش‌های داستانی و نقاط فشار بنا میکند، که اگر مشکلتان تنش است نه رویدادها، بسیار مفید است.
روش دانه‌برف از نوع دیگری است: فرآیندی است برای گسترش یک ایده. یک جمله به یک پاراگراف تبدیل میشود، پاراگراف به یک صفحه، و صفحه به فهرستی از صحنهها. طرح‌ریزهایی که دوست دارند از درون به بیرون بسازند معمولاً عاشق آن میشوند.
لازم نیست «درست‌ترین» را انتخاب کنید. آن را انتخاب کنید که شما را به نوشتن صحنهی بعدی وادارد.
طرحکلی را به صورت ضربان بسازید
هر ساختاری که انتخاب کنید، واحد عملی یک طرحکلی ضربان است: یک تغییر منفرد در داستان. ضربان نه یک فصل است و نه یک صحنه — آن لحظهای است که چیزی می‌چرخد. او نامه را پیدا میکند. او پیشنهاد را رد میکند. متحد به آن‌ها خیانت میکند.
کار با ضربان‌ها طرحکلی را صادقانه نگه می‌دارد. اگر نمی‌توانید بگویید در یک ضربان چه چیزی تغییر میکند، احتمالاً نباید آنجا باشد. ضربان‌ها همچنین به راحتی جابهجا میشوند — می‌توانید یک افشاگری را زودتر بگذارید یا یک رویارویی را به تأخیر بیندازید بدون اینکه نثری بازنویسی کنید، چون هنوز نثری وجود ندارد.
این مدلی است که Novelmint بر اساس آن ساخته شده است. داستان را به صورت ضربان‌هایی روی یک Timeline بصری می‌چینید — دیدگاه، نخ‌های داستانی، و ریتم — و ساختار را پیش از تولید هر نثری شکل می‌دهید. جابهجا کردن یک ضربان، برنامه را جابهجا میکند، نه یک فصل تمام‌شده را. ساختاری که اینجا درباره‌اش می‌خوانید همان ساختاری است که ابزار از شما می‌خواهد بسازید.
ضربان‌ها را به صحنه تبدیل کنید
صحنه جایی است که یک ضربان در صفحه اتفاق می‌افتد. وقتی ضربان‌ها مرتب شدند، هر کدام را به یک یادداشت کوتاه گسترش دهید: دیدگاه چه کسی، کجا اتفاق می‌افتد، شخصیت در آن صحنه چه می‌خواهد، و در پایان چه چیزی تغییر میکند. کوتاه نگه دارید — یک یا دو جمله. طرحکلی نقشه است، نه سرزمین.
آزمون مفیدی: هر صحنه باید وضعیت را تغییر دهد. اگر صحنه‌ای با همان حالتی که شروع شده تمام شود، توصیف است، نه صحنه، و طرحکلی جایی است که آن را می‌گیرید — پیش از اینکه یک هفته وقت صرف نوشتنش کنید.
چقدر جزئیات کافی است؟
طول ثابتی وجود ندارد. میزان مناسب جزئیات آن است که به شما اجازه دهد صحنهی بعدی را بدون توقف بنویسید، و نه بیشتر. برخی نویسندگان فقط چرخش‌های اصلی را طرحکلی میکنند و بین آن‌ها را بداهه می‌نویسند؛ برخی دیگر برای هر صحنه یک پاراگراف می‌نویسند.
یک مسیر میانهی مطمئن: نقاط عطف را با جزئیات و صحنههای رابط را به‌صورت کلی طرحکلی کنید. ساختار را در جایی که اهمیت دارد حفظ می‌کنید و جا می‌گذارید که بافت را در حین نوشتن کشف کنید. طرحکلی بیش از حد هزینه‌ای واقعی دارد — اگر هر خطی از پیش تعیین شده باشد، نوشتن می‌تواند مثل رونویسی حس شود، و داستان دیگر شما را غافلگیر نمی‌کند.
اشتباهات رایج در طرح‌کلی‌نویسی
- طرحکلی نوشتن برای داستان بدون خواسته. رویدادهایی که شخصیتی آن‌ها را پیش نمی‌برد، دنباله‌ای به نظر می‌رسند، نه یک داستان.
- پرده‌ی اول با جزئیات، پرده‌ی دوم مبهم. میانه دقیقاً جایی است که بیشتر به برنامه نیاز دارید.
- رفتار کردن با طرحکلی به عنوان چیزی ثابت. در حین نوشتن تغییر خواهد کرد. این طرحکلی در حال کارکردن است، نه شکست‌خوردن.
- طرح‌کلی‌نویسی بی‌پایان برای فرار از نوشتن. در یک نقطه، برنامه‌ریزی تبدیل به راهی برای ننوشتن میشود. نقطه‌ای تعیین کنید که از آن پیشنویس را شروع کنید.
طرحکلی، سپس پیشنویس
طرحکلی ارزشش را در لحظهای ثابت میکند که شروع به نوشتن می‌کنید و از قبل می‌دانید صحنهی بعدی برای چیست. یک ساختار انتخاب کنید، ضربان‌ها را بچینید، چرخش‌ها را به صحنه گسترش دهید، و بین آن‌ها جایی برای غافلگیر شدن باقی بگذارید.
وقتی برنامه پایدار بماند، نوشتن دیگر جستجو برای داستان نیست و به کار روایت کردن آن تبدیل میشود. این تمام هدف طرح‌کلی‌نویسی برای یک رمان است: نه برداشتن کشف، بلکه اطمینان از اینکه به انتها می‌رسید.